3-bo‘lim. Bolalar oziqlanishi va nutritsiologiya

Ko‘krak suti inson chaqalog‘ining oziq va biologik ehtiyojlariga moslashgan. JSST dastlabki olti oy faqat ko‘krak suti bilan boqishni, so‘ng qo‘shimcha ovqat bilan birga emizishni ikki yoshgacha yoki undan uzoq davom ettirishni tavsiya qiladi. K vitamini profilaktikasi va ko‘pincha D vitamini qo‘shimchasi bundan mustasno.

Ko‘krak sutining 100 ml da taxminan 65–70 kkal, 0,9–1,3 g oqsil, 3,5–4,5 g yog‘ va 6,7–7,5 g laktoza mavjud. Sigir sutida oqsil 3,2–3,5 g, laktoza 4,5–5 g. Ko‘krak sutida zardob oqsili ko‘proq, sigir sutida kazein ustun. Ko‘krak sutidagi alfa-laktalbumin va laktoferrin biologik faol; sigir sutidagi beta-laktoglobulin ayrim bolalarda allergen bo‘lishi mumkin, ammo sigir suti allergiyasi boshqa oqsillarga ham bog‘liq.

DHA va ARA miya hamda retina hujayralari membranalarida qatnashadi. Ko‘krak sutidagi o‘t kislotalari bilan faollashuvchi lipaza yog‘ hazmiga yordam beradi. Laktoza galaktoza va glyukozaga parchalanadi; inson suti oligosaxaridlari ichak mikrobiotasini qo‘llab-quvvatlaydi va ayrim patogenlarning yopishishini kamaytirishi mumkin.

Sigir sutida oqsil, fosfor va ayrim elektrolitlar yuqori bo‘lib, buyrakning potensial solyut yuklamasini oshiradi. Bir yoshgacha sigir suti asosiy ichimlik sifatida tavsiya etilmaydi: temir tanqisligi xavfi ham mavjud. Ona suti bo‘lmasa, yoshga mos chaqaloq formulasi tanlanadi.

Sekretor IgA ichak va nafas yo‘llari shilliq qavatlarida antigenlar va mikroblarning birikishini kamaytiradi. Og‘iz sutida sIgA konsentratsiyasi yuqori. Laktoferrin temirni bog‘lab, ayrim mikroorganizmlarning ko‘payishini cheklaydi, lizotsim esa bakteriya devoridagi peptidoglikanni parchalaydi.

Inson suti oligosaxaridlari ayrim Bifidobacterium turlarining o‘sishini qo‘llaydi va mikroblar uchun yolg‘on retseptor bo‘lishi mumkin. Ko‘krak sutida makrofag, limfotsit va boshqa hujayralar, shuningdek epidermal o‘sish omili kabi biologik faol moddalar bor. Ular ichak to‘sig‘i va immun tizimning yetilishiga hissa qo‘shadi.

Ayniqsa chala tug‘ilganlarda ko‘krak suti bilan oziqlantirish nekrotik enterokolit xavfining kamayishi bilan bog‘liq. HAMLET — alfa-laktalbumin va oleyk kislota kompleksi — laboratoriya tadqiqotlarida ayrim o‘sma hujayralariga ta’sir qilgan; bu oddiy ko‘krak suti saratonni davolaydi degani emas.

Kolostrum tug‘ruqdan keyingi dastlabki kunlarda ajraladigan, immun omillarga boy sutdir. Uning oz miqdorda kelishi fiziologik. Tug‘ruqdan keyin ona va bola holati imkon bersa, teri-teriga aloqa hamda birinchi soat ichida emizish qo‘llab-quvvatlanadi.

Yangi tug‘ilgan chaqaloqlar ko‘pincha sutkada 8–12 marta emadi. Ko‘krakni to‘g‘ri tutishda og‘iz keng ochiladi, bola so‘rg‘ich bilan birga areolaning bir qismini qamraydi, ritmik yutish kuzatiladi. Doimiy kuchli og‘riq yoki yoriqlar noto‘g‘ri tutish belgisidir. Har emizishda qat’iy 20–30 daqiqa shart emas; bolaning samarali emishi muhim. Old va so‘nggi sut tarkibi keskin ikki alohida mahsulot emas, yog‘ miqdori emish davomida o‘zgaradi.

Sut yetarliligi bolaning o‘sish egri chizig‘i, tug‘ilgan vazniga odatda 10–14 kun ichida qaytishi, sut kelishi yo‘lga qo‘yilgach sutkada kamida oltita ho‘l taglik va umumiy klinik holat bilan baholanadi. Faqat uyqu davomiyligi yoki najas soni yetarli mezon emas. Siydik kamayishi, lanjlik, suvsizlanish belgilari yoki vazn ortmasligi shifokor ko‘rigini talab qiladi.

Klassik galaktozemiya GALT fermenti yetishmovchiligi bilan bog‘liq; laktoza va galaktoza jiddiy toksik ta’sir qilishi mumkin. Bunday chaqaloqqa ko‘krak suti va oddiy laktozali formula berilmaydi; maxsus oziqlanish zarur. Fenilketonuriya va MSUDda esa metabolik mutaxassis nazoratida hisoblangan ona suti ayrim hollarda maxsus formula bilan birga berilishi mumkin.

Onaning OIV infeksiyasida tavsiya mamlakat, samarali antiretrovirus davolash, virus yuklamasi va xavfsiz oziqlantirish sharoitiga bog‘liq. OIVni butun dunyo bo‘yicha mutlaq qarshi ko‘rsatma deyish noto‘g‘ri. B gepatiti emizishga odatda to‘sqinlik qilmaydi, ammo chaqaloq tug‘ilgach vaksina va ko‘rsatmada HBIG olishi kerak. C gepatitida ham emizish odatda mumkin, qonayotgan so‘rg‘ich yoriqlarida vaqtincha to‘xtatiladi.

Ko‘krakdagi faol gerpes toshmasi bitguncha o‘sha ko‘krakdan emizish va sut berish to‘xtatiladi. Faol yuqumli sil kasalligida nafas yo‘li orqali yuqish xavfi va infeksiya nazorati baholanadi. Mastitda ko‘pincha emizish davom ettiriladi. Sitotoksik dorilar, ayrim radioaktiv preparatlar va giyohvand moddalar qabulida preparatga xos cheklovlar zarur; barcha dori vositalari emizishni to‘xtatishni talab qilmaydi.

Taxminan olti oylikda temir, rux va energiyaga ehtiyoj ortadi, shuning uchun xavfsiz qo‘shimcha ovqat boshlanadi. Tayyorlik belgilari: boshni tutish, tayanch bilan o‘tirish, ovqatga qiziqish va yuta olish. Ko‘krak suti davom ettiriladi.

Birinchi taom faqat guruch bo‘tqasi bo‘lishi shart emas. Temirga boy go‘sht pyuresi, boyitilgan bo‘tqalar, dukkakli mahsulotlar, sabzavot va mevalar yoshga mos teksturada berilishi mumkin. Ovqatning quyuqligi va bo‘lakchalari bolaning chaynash-yutish qobiliyatiga mos oshiriladi.

Yaxshi pishirilgan tuxum va yeryong‘oqning xavfsiz shakllari kabi allergenlarni asossiz kechiktirish tavsiya etilmaydi. Og‘ir ekzema yoki oziq-ovqat allergiyasida mutaxassis maslahatiga ehtiyoj bo‘lishi mumkin.

Bir yoshgacha asal botulizm xavfi sabab berilmaydi. Sigir suti asosiy ichimlik sifatida tavsiya etilmaydi, ammo yoshga mos yogurt kabi mahsulotlar qo‘shimcha ovqat tarkibida bo‘lishi mumkin. Butun yong‘oq va dumaloq qattiq mahsulotlar bo‘g‘ilish xavfini oshiradi. Shakarli ichimliklar va ortiqcha tuzdan saqlaniladi.

A vitamini ko‘rish sikli va epiteliy yetilishi uchun zarur. Tanqislikda shabko‘rlik, kseroftalmiya, Bitot dog‘lari va og‘ir holatda keratomalyatsiya kuzatiladi. Ortiqcha A vitamini jigar va asab tizimiga zarar yetkazishi mumkin. Qizamiqda yoshga mos A vitamini davosi tavsiya qilinadi.

B1 (tiamin) uglevod metabolizmidagi fermentlar kofaktori; yetishmovchiligi quruq yoki ho‘l beriberi, yurak yetishmovchiligi va Vernike ensefalopatiyasini chaqirishi mumkin. B2 (riboflavin) FMN va FAD tarkibiga kiradi; tanqislikda xeyloz, angulyar stomatit, glossit va dermatit uchraydi. B3 (niatsin) NAD/NADP tarkibiga kiradi; og‘ir tanqislik pellagra — dermatit, diareya va nevrologik buzilishlarni keltirib chiqaradi.

B6 (piridoksin) aminokislotalar va neyromediatorlar metabolizmida qatnashadi; tanqislikda anemiya, nevropatiya va tutqanoq mumkin. Piridoksinga bog‘liq epilepsiya esa alohida genetik metabolik holat bo‘lib, vena ichiga piridoksin sinamasi faqat monitoring sharoitida bajariladi. B7 (biotin) karboksilaza fermentlari kofaktori; biotinidaza tanqisligida dermatit, alopetsiya, tutqanoq va metabolik buzilishlar kuzatiladi.

B9 (folat) va B12 DNK sintezi uchun zarur; tanqislikda megaloblastik anemiya rivojlanadi. B12 yetishmovchiligi qo‘shimcha nevrologik zararlanish va metilmalon kislotasi ortishi bilan farqlanadi. C vitamini kollagen sintezida qatnashadi; tanqislikda skorbut, milk qonashi, petexiya, subperiostal qon quyilish va suyak og‘rig‘i bo‘ladi.

D vitamini kalsiy-fosfor almashinuvini boshqaradi. Yetishmovchilik raxit, bilak kengayishi, raxitik tasbeh, oyoq deformatsiyasi va mushak gipotoniyasiga olib keladi. Tekshiruvda 25-OH-D, kalsiy, fosfor, ishqoriy fosfataza va PTH klinik vaziyatga qarab baholanadi. Ko‘p tavsiyalarda 12 oygacha 400 XB/kun, keyin jami ehtiyoj 600 XB/kun ko‘rsatiladi; alohida preparat ehtiyoji ratsionga bog‘liq.

E vitamini antioksidant; og‘ir tanqislikda gemoliz va ataksiya bo‘lishi mumkin. K vitamini II, VII, IX, X ivish omillarining faollashuvi uchun zarur. Yangi tug‘ilganlarga qon ketish profilaktikasi uchun mushak ichiga fitomenadion beriladi; doza gestatsion yosh va vaznga mos protokolda tanlanadi.

Rux DNK sintezi, immun javob va yara bitishida ishtirok etadi. Yetishmovchilik o‘sish sekinlashuvi, dermatit, diareya va alopetsiyaga olib kelishi mumkin. SLC39A4 geniga bog‘liq enteropatik akrodermatitda periorifitsial dermatit, diareya va soch to‘kilishi xos; uzoq muddatli rux davosi zarur.

Mis seruloplazmin va liziloksidaza kabi fermentlar uchun kerak. ATP7A bilan bog‘liq Menkes kasalligida sinuvchan jingalak soch, gipotoniya, tutqanoq va neyrodegeneratsiya kuzatiladi. Erta tashxis va ayrim holatlarda mis-gistidinat davosi ahamiyatli. Selen antioksidant selenoproteinlar tarkibiga kiradi; og‘ir tanqislik kardiomiopatiya bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Qo‘rg‘oshin zaharlanishi eski bo‘yoq, chang, suv va sanoat manbalaridan yuz beradi. U ALAD va ferroxelatazani susaytirib, anemiya, qorin og‘rig‘i va nevrologik buzilishlarga sabab bo‘lishi mumkin. Diagnostika venoz qondagi qo‘rg‘oshin miqdoriga asoslanadi; xelat terapiyasi hamma holatda emas, daraja va simptomlarga qarab qo‘llanadi.

Metilsimob rivojlanayotgan asab tizimiga toksik. Og‘ir ekspozitsiyada ataksiya, ko‘rish va eshitish buzilishi, kognitiv muammolar kuzatiladi. Homiladorlikda yuqori simob saqlovchi baliqlarni cheklash muhim.

Malnutritsiya oziq moddalarning yetarli tushmasligi, so‘rilmasligi yoki ehtiyoj ortishi natijasida rivojlanadi. Birlamchi sabablar oziq-ovqat tanqisligi, ikkilamchi sabablar seliakiya, mukovissidoz, yurak yoki buyrak kasalliklari, surunkali yallig‘lanish bo‘lishi mumkin.

Zamonaviy antropometrik baholash JSST Z-ballari asosida bajariladi. Vazn/bo‘y Z < −2 ozib ketish, < −3 og‘ir ozib ketish; bo‘y/yosh Z < −2 stunting. 6–59 oylik bolalarda MUAC < 115 mm yoki ikki tomonlama oziqlanishga bog‘liq shish og‘ir o‘tkir malnutritsiya belgilaridan. Gomez, Waterlow va Wellcome tarixiy tasniflar bo‘lib, zamonaviy mezonlarni almashtirmaydi.

Marazmda teri osti yog‘i va mushak massasi keskin kamayadi, shish odatda bo‘lmaydi. Kvashiorkorda ikki tomonlama shish, teri va soch o‘zgarishlari, anoreksiya va yog‘li gepatomegaliya bo‘lishi mumkin. Uning patogenezi faqat albumin kamayishi emas, oksidlovchi stress, yallig‘lanish, mikrobiota va metabolik moslashuv bilan ham bog‘liq. Shish vazn yo‘qotilishini yashirishi mumkin.

Og‘ir o‘tkir malnutritsiyada asoratlangan va asoratsiz holat farqlanadi. Og‘ir shish, ishtahasizlik, gipoglikemiya, gipotermiya, suvsizlanish, infeksiya yoki boshqa xavf belgilarida statsionar davolash zarur.

Stabilizatsiya bosqichida gipoglikemiya va gipotermiya oldi olinadi, suyuqlik ehtiyotkor beriladi, infeksiya baholanadi. Og‘ir asoratlangan bemorlarda isitma bo‘lmasa ham bakterial infeksiya bo‘lishi mumkin; empirik antibiotiklar ko‘rsatmaga muvofiq qo‘llanadi. ReSoMal ayrim holatlarda foydali, lekin xolera yoki ko‘p suvli diareyada eritma tanlash alohida protokolga bog‘liq.

F-75 — 100 ml da taxminan 75 kkal va 0,9 g oqsil saqlovchi stabilizatsiya oziqi. Bola barqarorlashib, ishtahasi tiklangach, reabilitatsiya davrida F-100 (taxminan 100 kkal va 2,9–3 g oqsil/100 ml) yoki ko‘rsatmaga ko‘ra RUTF ishlatiladi. Temir odatda dastlabki stabilizatsiyada kechiktiriladi va tiklanish bosqichida baholanadi.

Shishlarni oddiy diuretik bilan davolash tavsiya etilmaydi. Suyuqlik, elektrolitlar, yurak faoliyati, tana harorati, vazn va oziqlanish muntazam nazorat qilinadi. Oziqlantirish tezligi va miqdori bolaning vazni, shish darajasi va klinik holatiga mos hisoblanadi.

Uzoq ochlikdan keyin oziqlantirish, ayniqsa uglevodlar qayta boshlanganda insulin sekretsiyasini oshiradi. Glyukoza bilan birga fosfat, kaliy va magniy hujayra ichiga o‘tadi. Natijada gipofosfatemiya, gipokaliyemiya va gipomagniyemiya yuzaga kelishi mumkin.

Fosfat ATF sintezi va nafas mushaklari uchun zarur; og‘ir gipofosfatemiya nafas yetishmovchiligi, gemoliz va miokard disfunksiyasiga olib kelishi mumkin. Kaliy va magniy tanqisligi aritmiyalar, mushak kuchsizligi va nevrologik asoratlar xavfini oshiradi. Tiamin tanqisligi uglevod metabolizmi kuchaygan paytda yanada xavfli bo‘ladi.

Oldini olish: xavfni dastlabki baholash, fosfat, kaliy, magniy va glyukozani tekshirish, yuqori xavfda tiamin berishni ko‘rib chiqish, oziqlantirishni ehtiyotkor boshlash va dastlabki kunlarda elektrolitlar, suyuqlik balansi, nafas hamda yurak faoliyatini muntazam nazorat qilish. Barcha bemorlar uchun bir xil kaloriya cheklovi to‘g‘ri emas; rejim klinik protokol va individual xavfga asoslanadi.