EKG tarixi va EKG tarmoqlari
Elektrokardiografiya (EKG) yurakning elektr faoliyatini tekshirishda eng ko‘p qo‘llanadigan usullardan biridir. U yurak ritmini, elektr impulslarning o‘tkazilishini va miokarddagi ayrim patologik o‘zgarishlarni baholashga yordam beradi.
Oldingi mavzularda yurakning anatomik tuzilishi, elektr impuls hosil bo‘lishi va uning yurak mushagi bo‘ylab tarqalishi o‘rganildi. Endi ushbu elektr jarayonlar tana yuzasidan qanday qayd etilishini, EKG tarmoqlari qanday hosil bo‘lishini va ular yurakning qaysi qismlarini aks ettirishini ko‘rib chiqamiz.
Ushbu mavzuning asosiy maqsadi — 12 tarmoqli EKGni olish uchun elektrodlarni to‘g‘ri joylashtirish va har bir tarmoqning yurakka nisbatan yo‘nalishini tushunish.
1. EKG nima va u qachon qilinadi?
Elektrokardiografiya — yurakning elektr faoliyati natijasida tana yuzasida yuzaga keladigan potensiallar farqini elektrodlar yordamida qayd etish usulidir.
Uchta atamani bir-biridan farqlash kerak:
- Elektrokardiografiya — tekshiruv usuli.
- Elektrokardiograf — elektr signallarni qayd etadigan apparat.
- Elektrokardiogramma (EKG) — tekshiruv natijasida olingan grafik yozuv.
Yurak mushagi hujayralari depolyarizatsiya va repolyarizatsiya jarayonlarida elektr faollik hosil qiladi. Bu faollik tana to‘qimalari orqali tarqalib, teri yuzasida juda kichik potensiallar farqini yuzaga keltiradi.
Elektrokardiograf ushbu potensiallar farqini o‘lchaydi, kuchaytiradi va vaqt davomida o‘zgarishini grafik shaklda aks ettiradi.
Shuni unutmaslik kerakki, EKG yurakning mexanik qisqarishini bevosita o‘lchamaydi. U yurakning elektr faoliyatini qayd etadi.
EKG qachon qilinadi?
EKG quyidagi holatlarda muhim diagnostik ahamiyatga ega:
- Ko‘krak qafasida og‘riq, bosilish yoki siqilish hissi paydo bo‘lganda.
- Yurak urishi tezlashganda, sekinlashganda yoki notekis urayotgandek sezilganda.
- Hushdan ketish, bosh aylanishi yoki sababi noma’lum holsizlikda.
- Miokard ishemiyasi yoki infarktiga shubha qilinganda.
- Yurak ritmi va o‘tkazuvchanligi buzilishlarini aniqlashda.
- Elektrolit buzilishlari va ayrim dori vositalarining yurakka ta’sirini baholashda.
- Ma’lum yurak kasalliklari bo‘lgan bemorlarni kuzatishda.
- Operatsiyadan oldin klinik ko‘rsatma mavjud bo‘lsa.
EKG tez bajariladi, og‘riqsiz va odatda xavfsizdir. Oddiy diagnostik EKG apparati tanaga elektr toki yubormaydi, balki yurak hosil qilgan potensiallar farqini qayd etadi.
Biroq normal EKG barcha yurak kasalliklarini inkor qilmaydi. Masalan, ayrim aritmiyalar faqat vaqti-vaqti bilan yuzaga kelgani sababli qisqa EKG yozuvida aniqlanmasligi mumkin.
2. EKG tarixi
Yurakning elektr faoliyatini o‘rganish XIX asrda boshlangan. Olimlar yurak qisqarishi bilan elektr hodisalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlashga harakat qilishgan.
1887-yilda ingliz fiziologi Avgustus Uoller inson yuragining elektr faoliyatini tana yuzasidan qayd etib, elektrokardiografiya rivojiga muhim hissa qo‘shgan.
Keyinchalik gollandiyalik fiziolog Villem Eyntxoven (Willem Einthoven) torli galvanometrni takomillashtirib, yurak elektr signallarini ancha aniq yozib olish imkonini yaratdi.
Eyntxoven EKG tishchalarini P, Q, R, S va T harflari bilan belgilashni joriy etdi. Shuningdek, uchta standart tarmoq va Eyntxoven uchburchagi tushunchalarining rivojlanishida muhim rol o‘ynadi.
U elektrokardiografiya sohasidagi ishlari uchun 1924-yilda fiziologiya yoki tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofotini oldi.
1-rasm. Villem Eyntxoven.
1-rasmda zamonaviy elektrokardiografiyaning asoschilaridan biri Villem Eyntxoven tasvirlangan.
Eyntxovenning asosiy yutug‘i yurak elektr faoliyatini aniq va takrorlanadigan grafik shaklda qayd etish imkonini yaratganidir.
Uning ishlari tufayli EKG tajriba laboratoriyalaridan klinik amaliyotga kirib keldi.
2-rasm. Eyntxoven yaratgan birinchi elektrokardiograf: bemor qo’llari va oyog’i suyuqlikli idishlarga tushirilgan.
2-rasmda torli galvanometr asosida ishlagan dastlabki elektrokardiografiya qurilmalaridan biri ko‘rsatilgan.
Bunday apparatlar katta, og‘ir va murakkab bo‘lgan. Bemorning qo‘l va oyog‘i elektr kontaktini ta’minlaydigan suyuqlikli idishlarga tushirilgan.
Hozirgi EKG apparatlari esa ixcham, raqamli va ko‘pincha avtomatik tahlil imkoniyatiga ega.
Texnologiya o‘zgargan bo‘lsa-da, yurak elektr potensiallarini turli yo‘nalishlardan qayd etish tamoyili saqlanib qolgan.
3. EKG qanday ishlaydi va elektrodlar qanday joylashtiriladi?
EKG tekshiruvida teri yuzasiga maxsus elektrodlar o‘rnatiladi. Ular tana yuzasidagi elektr potensiallarni elektrokardiografga uzatadi.
Apparat signallarni kuchaytiradi, filtrlash va raqamli qayta ishlashdan o‘tkazadi hamda EKG egri chizig‘ini hosil qiladi.
Standart 12 tarmoqli EKGni olish uchun odatda 10 ta elektrod ishlatiladi:
- 4 ta qo‘l-oyoq elektrodi;
- 6 ta ko‘krak elektrodi.
Bu yerda muhim farq bor: elektrod — tanaga o‘rnatiladigan moslama, tarmoq esa elektrodlar orasidagi potensiallar farqidan hosil qilinadigan elektr yozuv yo‘nalishidir.
Shuning uchun 10 ta elektrod yordamida 12 ta EKG tarmog‘i olinadi.
EKG tarmoqlarining turlari
| Tarmoqlar guruhi | Soni | Belgilanishi | Tekisligi |
|---|---|---|---|
| Standart bipolyar tarmoqlar | 3 | I, II, III | Frontal |
| Kuchaytirilgan qo‘l-oyoq tarmoqlari | 3 | aVR, aVL, aVF | Frontal |
| Ko‘krak tarmoqlari | 6 | V1–V6 | Gorizontal |
Frontal tekislikdagi tarmoqlar yurak elektr faolligini asosan yuqoridan-pastga va o‘ngdan-chapga yo‘nalishlarda baholaydi.
Ko‘krak tarmoqlari esa yurak elektr faolligini gorizontal tekislikda, old-orqa va o‘ng-chap yo‘nalishlarda ko‘rsatadi.
Har bir tarmoq yurakning umumiy elektr faolligini o‘z o‘qi bo‘ylab aks ettiradi. Shu sababli bitta yurak urishi turli tarmoqlarda har xil shaklda ko‘rinishi mumkin.
Elektrodlarning ranglari
Saytda keltirilgan IEC rang belgilash tizimida qo‘l-oyoq elektrodlari quyidagicha joylashtiriladi:
| Elektrod | Belgisi | Rangi |
|---|---|---|
| O‘ng qo‘l | RA yoki R | Qizil |
| Chap qo‘l | LA yoki L | Sariq |
| Chap oyoq | LL yoki F | Yashil |
| O‘ng oyoq | RL yoki N | Qora |
Bu ranglar IEC tizimiga tegishli. AHA tizimida elektrod ranglari boshqacha bo‘lishi mumkin. Shuning uchun elektrodlarni faqat rangiga qarab emas, apparat kabelidagi harfli belgilarga qarab ham tekshirish kerak.
O‘ng oyoq elektrodi odatda shovqinlarni kamaytirish va apparatning umumiy rejimdagi signalini barqarorlashtirishda qatnashadi. U I, II va III tarmoqlarning o‘lchov juftligiga kirmaydi.
3-rasm. Bemorga elektrodlar va EKG apparati ulanishi. Ko’krakdagi 6 ta elektrod ko’krak tarmoqlari uchun.
3-rasmda bemorga qo‘l-oyoq va ko‘krak elektrodlari o‘rnatilgan.
Elektrodlar to‘g‘ri joylashtirilishi zarur. Ularning noto‘g‘ri ulanishi EKG tishchalari shaklini o‘zgartirib, patologik holatga o‘xshash ko‘rinish hosil qilishi mumkin.
4-rasm. EKG elektrodlari: qo’l-oyoq uchun qisqichlar (qizil, sariq, yashil, qora) va ko’krak uchun so’rg’ichli elektrodlar.
4-rasmda elektrokardiografiyada ishlatiladigan elektrodlar ko‘rsatilgan.
Qo‘l-oyoq elektrodlari qisqich yoki yopishtiriladigan elektrod shaklida bo‘lishi mumkin. Ko‘krak elektrodlari esa so‘rg‘ichli yoki bir martalik yopishtiriladigan turda ishlatiladi.
Elektrod va teri o‘rtasida yaxshi elektr kontakt bo‘lishi kerak. Kontakt yomon bo‘lsa, yozuvda shovqinlar, bazal chiziqning siljishi va boshqa artefaktlar paydo bo‘lishi mumkin.
5-rasm. Qo’l va oyoq elektrodlarining joylashuvi: RA — o’ng qo’l (qizil), LA — chap qo’l (sariq), LL — chap oyoq (yashil), RL — o’ng oyoq (qora, yerga ulash).
5-rasmda qo‘l-oyoq elektrodlarining joylashuvi ko‘rsatilgan.
RA — o‘ng qo‘l, LA — chap qo‘l, LL — chap oyoq, RL — o‘ng oyoq elektrodidir.
Standart diagnostik 12 tarmoqli EKGda qo‘l-oyoq elektrodlari odatda tegishli qo‘l va oyoqlarga o‘rnatiladi.
Ayrim monitoring holatlarida ular tanaga yaqinroq joylashtirilishi mumkin. Biroq bunday o‘zgartirish tarmoqlarning elektr yo‘nalishiga va yozuv ko‘rinishiga ta’sir qilishi mumkin. Shuning uchun monitoring uchun olingan yozuvni standart diagnostik EKG bilan har doim bir xil deb hisoblash mumkin emas.
4. Standart tarmoqlar va Eyntxoven uchburchagi
Standart tarmoqlar I, II va III bilan belgilanadi.
Ular bipolyar tarmoqlar hisoblanadi, chunki har bir tarmoq ikkita elektrod orasidagi elektr potensiallar farqini qayd etadi.
Har bir standart tarmoqda musbat va manfiy qutb mavjud.
| Tarmoq | Musbat (+) elektrod | Manfiy (−) elektrod | Yo‘nalishi |
|---|---|---|---|
| I | Chap qo‘l | O‘ng qo‘l | O‘ngdan chapga |
| II | Chap oyoq | O‘ng qo‘l | O‘ng yuqoridan chap pastga |
| III | Chap oyoq | Chap qo‘l | Chap yuqoridan pastga |
I tarmoq chap qo‘l va o‘ng qo‘l orasidagi potensiallar farqini qayd etadi.
II tarmoq chap oyoq va o‘ng qo‘l orasidagi potensiallar farqini qayd etadi.
III tarmoq chap oyoq va chap qo‘l orasidagi potensiallar farqini qayd etadi.
Agar yurakning umumiy depolyarizatsiya vektori tarmoqning musbat qutbi tomon yo‘nalsa, EKGda odatda musbat og‘ish paydo bo‘ladi. Agar vektor undan uzoqlashsa, manfiy og‘ish kuzatiladi.
Bu tamoyil EKG tishchalarining nima uchun turli tarmoqlarda turlicha ko‘rinishini tushunishga yordam beradi.
6-rasm. Standart tarmoqlar: I, II va III. Rasmdagi ruscha yozuvlar — отведения (tarmoqlar) va ось (o’q).
6-rasmda uchta standart tarmoqning elektr o‘qlari tasvirlangan.
Har bir tarmoq yurak elektr vektorining aynan o‘z o‘qiga tushgan qismini aks ettiradi.
Shu sababli bir xil QRS kompleksi I tarmoqda balandroq, III tarmoqda esa kichikroq yoki hatto manfiy ko‘rinishi mumkin.
Eyntxoven uchburchagi
Eyntxoven uchburchagi — uchta standart tarmoqning elektr yo‘nalishini tushuntiradigan shartli geometrik model.
Unda o‘ng qo‘l, chap qo‘l va chap oyoq elektrodlarining elektr nuqtalari uchburchak uchlari sifatida tasvirlanadi.
Yurak ushbu uchburchakning markaziga yaqin joylashgan deb qabul qilinadi.
Bu haqiqiy anatomik teng tomonli uchburchak emas, balki elektr vektorlarini o‘rganish uchun ishlatiladigan soddalashtirilgan modeldir.
7-rasm. Eyntxoven uchburchagi: uchburchak tomonlari I, II va III tarmoqlar o’qlarini bildiradi.
7-rasmda uchburchakning har bir tomoni standart tarmoqlardan biriga mos kelishi ko‘rsatilgan.
Uchburchak yordamida yurak elektr vektorining turli tarmoqlarga qanday proyeksiyalanishini tushunish mumkin.
Masalan, elektr vektor II tarmoqning musbat yo‘nalishiga yaqin bo‘lsa, II tarmoqda musbat QRS kompleksi odatda yaqqol ko‘rinadi.
8-rasm. Eyntxoven uchburchagi: I tarmoq — o’ng qo’l (−) va chap qo’l (+); II tarmoq — o’ng qo’l (−) va chap oyoq (+); III tarmoq — chap qo’l (−) va chap oyoq (+).
8-rasmda standart tarmoqlar elektrodlarning tana yuzasidagi joylashuvi bilan bog‘lab tasvirlangan.
Ushbu uchta bog‘lanishdan Eyntxoven qonuni kelib chiqadi.
Eyntxoven qonuni
Eyntxoven qonuniga ko‘ra, bir vaqtning o‘zida qayd etilgan standart tarmoqlarning elektr potensiallari orasida quyidagi munosabat mavjud:
II=I+III
Bu munosabatni oddiy misolda ko‘ramiz.
Agar ma’lum bir lahzada I tarmoqdagi potensiallar farqi +0,4 mV, III tarmoqdagi potensiallar farqi +0,3 mV bo‘lsa, II tarmoqdagi potensiallar farqi +0,7 mV bo‘ladi.
Muhim jihat: bu qonun bir vaqtning o‘zida o‘lchangan potensiallar farqiga tegishli. Turli vaqtda o‘lchangan yoki bir-biriga mos kelmaydigan tishcha balandliklarini qo‘shish har doim to‘g‘ri natija bermaydi.
9-rasm. I, II va III tarmoqlardagi EKG. Eyntxoven qonuni: II tarmoqdagi tishcha I va III tarmoqdagi tishchalar yig’indisiga teng. Har bir tarmoq boshida kontrol millivolt belgisi (10 mm) turibdi.
9-rasmda bir yurak faoliyati uchta standart tarmoqda qanday ko‘rinishi tasvirlangan.
Tishchalarning shakli va balandligi turlicha bo‘lsa-da, ularning barchasi bitta yurakning elektr faoliyatini aks ettiradi.
Rasm boshidagi kalibrlash belgisi EKG amplitudasini baholash uchun kerak. Standart sozlamada 1 mV odatda 10 mm balandlikka mos keladi.
5. Kuchaytirilgan tarmoqlar va Beyli olti o‘qli tizimi
Standart I, II va III tarmoqlarga qo‘shimcha ravishda uchta kuchaytirilgan qo‘l-oyoq tarmog‘i mavjud: aVR, aVL va aVF.
Bu tarmoqlar Emanuel Goldberger tomonidan taklif qilingan.
Ular unipolyar tarmoqlar deb ataladi. Bunda bitta qo‘l yoki oyoq elektrodi musbat faol qutb sifatida olinadi, qolgan ikkita qo‘l-oyoq elektrodining o‘rtacha potensiali esa manfiy mos yozuv nuqtasi sifatida ishlatiladi.
Shunday qilib, bu tarmoqlarda manfiy qutb mutlaq nol potensialga teng emas.
| Tarmoq | Musbat faol elektrod | Elektr yo‘nalishi |
|---|---|---|
| aVR | O‘ng qo‘l | O‘ng yuqoriga |
| aVL | Chap qo‘l | Chap yuqoriga |
| aVF | Chap oyoq | Pastga |
aVR odatda yurak elektr faolligini o‘ng yuqori tomondan aks ettiradi.
aVL chap yuqori yo‘nalishni, aVF esa pastki yo‘nalishni ko‘rsatadi.
Normal yurak elektr vektori ko‘pincha chapga va pastga yo‘nalganligi sababli aVR tarmog‘ida P tishcha, QRS kompleksi va T tishcha odatda manfiy bo‘ladi.
Bu qoida mutlaq emas. Elektr o‘qning o‘zgarishi, ritm buzilishlari yoki elektrodlarning noto‘g‘ri ulanishi EKG ko‘rinishini o‘zgartirishi mumkin.
10-rasm. Kuchaytirilgan tarmoqlar aVR, aVL, aVF: faol elektrod va yurakka nisbatan yo’nalishi. Ruscha отведения — tarmoqlar.
10-rasmda kuchaytirilgan tarmoqlarning musbat qutblari va yurakka nisbatan yo‘nalishlari tasvirlangan.
Ushbu uchta tarmoq standart tarmoqlar bilan birgalikda yurakning frontal tekislikdagi elektr faolligini batafsilroq baholashga yordam beradi.
11-rasm. aVR, aVL va aVF tarmoqlarining hosil bo’lishi (sxema): faol (musbat, +) elektrod bitta, qolgan ikkitasi birlashtirilib manfiy qutb vazifasini bajaradi.
11-rasmda kuchaytirilgan tarmoqlarning elektr ulanish sxemasi ko‘rsatilgan.
12-rasm. Tarmoqlar sxemasi: Eyntxoven (standart), Vilson va Goldberger (kuchaytirilgan) tarmoqlarining ulanishi. Rasmdagi kirill yozuvlari — o’ng qo’l, chap qo’l, oyoq elektrodlari.
12-rasmda standart va unipolyar tarmoqlarni hosil qilishning turli elektr sxemalari ko‘rsatilgan.
Eyntxoven tarmoqlari ikki elektrod orasidagi potensiallar farqiga asoslanadi.
Vilson markaziy terminali uchta qo‘l-oyoq elektrodining o‘rtacha potensialidan hosil qilinadi va ko‘krak tarmoqlari uchun mos yozuv nuqtasi sifatida ishlatiladi.
Goldberger usulida esa faol elektrod mos yozuv nuqtasidan chiqarib tashlanadi. Natijada signal amplitudasi Vilsonning dastlabki unipolyar qo‘l-oyoq tarmoqlariga nisbatan taxminan 50% ga ortadi.
Beyli olti o‘qli koordinata tizimi
Standart I, II, III va kuchaytirilgan aVR, aVL, aVF tarmoqlarining o‘qlarini yurak markazidan o‘tadigan qilib tasvirlasak, Beyli olti o‘qli koordinata tizimi hosil bo‘ladi.
Bu tizim frontal tekislikda yurakning o‘rtacha elektr o‘qini aniqlashda ishlatiladi.
Har bir tarmoqning musbat yo‘nalishi ma’lum burchakka ega.
| Tarmoq | Musbat o‘q burchagi |
|---|---|
| I | 0° |
| II | +60° |
| III | +120° |
| aVR | −150° |
| aVL | −30° |
| aVF | +90° |
Bu burchaklar orasidagi farq tufayli yurak elektr vektorining qaysi tomonga yo‘nalganini baholash mumkin.
13-rasm. Eyntxoven uchburchagi va kuchaytirilgan tarmoqlar o’qlarining birlashib, olti o’qli (Beyli) tizim hosil qilishi.
13-rasmda standart tarmoqlar va kuchaytirilgan tarmoqlarning elektr o‘qlari birlashtirilishi ko‘rsatilgan.
Eyntxoven uchburchagi uchta standart tarmoqning o‘zaro munosabatini tushuntiradi.
Beyli tizimi esa shu uchta tarmoqqa aVR, aVL va aVF yo‘nalishlarini qo‘shib, frontal tekislikdagi oltita elektr o‘qni hosil qiladi.
14-rasm. Beyli olti o’qli tizimi: yurak va barcha frontal tarmoq o’qlari.
14-rasmda barcha frontal tarmoqlarning yurak markaziga nisbatan joylashuvi tasvirlangan.
Bu tizimda elektr vektor qaysi tarmoqning musbat qutbiga yaqin yo‘nalsa, o‘sha tarmoqda odatda musbat og‘ish kuchliroq bo‘ladi.
Elektr vektor tarmoq o‘qiga deyarli perpendikulyar bo‘lsa, shu tarmoqdagi QRS kompleksining musbat va manfiy qismlari bir-biriga yaqin bo‘lishi mumkin.
15-rasm. Beyli olti o’qli koordinata tizimi (graduslar bilan): I — 0°, II — +60°, III — +120°, aVF — +90°, aVL — −30°, aVR — −150°.
15-rasmda frontal tarmoqlarning burchaklari ko‘rsatilgan.
Bu burchaklarni bilish yurakning elektr o‘qini hisoblashni osonlashtiradi.
Elektr o‘qni aniqlash alohida mavzuda batafsil o‘rganiladi. Hozircha frontal tarmoqlar yurakni turli elektr yo‘nalishlardan baholashini tushunish muhim.
6. Ko‘krak tarmoqlari (V1–V6)
Ko‘krak tarmoqlari yurak elektr faoliyatini asosan gorizontal tekislikda aks ettiradi.
Ular V1, V2, V3, V4, V5 va V6 bilan belgilanadi.
Bu tarmoqlar uchun oltita ko‘krak elektrodi tananing aniq anatomik nuqtalariga joylashtiriladi.
Har bir ko‘krak elektrodi musbat faol qutb hisoblanadi. Manfiy mos yozuv nuqtasi sifatida Vilson markaziy terminali ishlatiladi.
Ko‘krak elektrodlarining joylashuvi
| Tarmoq | Elektrod joylashuvi |
|---|---|
| V1 | IV qovurg‘alararo oraliq, to‘sh suyagining o‘ng cheti |
| V2 | IV qovurg‘alararo oraliq, to‘sh suyagining chap cheti |
| V3 | V2 va V4 orasidagi o‘rta nuqta |
| V4 | V qovurg‘alararo oraliq, chap o‘rta o‘mrov chizig‘i |
| V5 | V4 bilan bir gorizontal sathda, chap oldingi qo‘ltiq chizig‘i |
| V6 | V4 va V5 bilan bir gorizontal sathda, chap o‘rta qo‘ltiq chizig‘i |
Elektrodlarni joylashtirishda avval V1, V2 va V4 nuqtalarini aniqlash qulay. Keyin V3 V2 va V4 o‘rtasiga qo‘yiladi. V5 va V6 esa V4 bilan bir gorizontal sathda joylashtiriladi.
Elektrodlarni noto‘g‘ri joylashtirish EKG shaklini o‘zgartirishi mumkin. Ayniqsa V1 va V2 elektrodlarini me’yoridan yuqoriga qo‘yish ayrim holatlarda patologik ko‘rinishga o‘xshash o‘zgarishlar hosil qiladi.
16-rasm. Ko’krak elektrodlarining joylashuvi V1–V6.
16-rasmda V1–V6 ko‘krak elektrodlarining joylashuvi ko‘rsatilgan.
17-rasm. Ko’krak elektrodlari (1–6 = V1–V6) qovurg’alarga nisbatan: V1 va V2 — IV qovurg’alararo oraliqda to’sh suyagi yonida, V4 — V qovurg’alararo oraliqda o’rta o’mrov chizig’ida, V5 — old qo’ltiq chizig’ida, V6 — o’rta qo’ltiq chizig’ida (mid-clavicular line, anterior axillary line, mid axillary line).
17-rasmda ko‘krak elektrodlarini qo‘yishda foydalaniladigan anatomik belgilar tasvirlangan.
Qovurg‘alararo oraliqni to‘g‘ri aniqlash uchun to‘sh suyagi burchagidan foydalanish mumkin. To‘sh suyagi burchagi odatda II qovurg‘a bilan bir sathda joylashadi.
Shundan keyin qovurg‘alararo oraliqlar ketma-ket sanaladi.
18-rasm. Ko’krak elektrodlari va ularga mos EKG egri chiziqlari: V1 dan V6 ga qarab tishchalar shakli bosqichma-bosqich o’zgaradi.
18-rasmda V1 dan V6 gacha bo‘lgan tarmoqlarda QRS kompleksining shakli qanday o‘zgarishi ko‘rsatilgan.
Normal sharoitda V1 tarmog‘ida R tishcha ko‘pincha kichik, S tishcha esa chuqurroq bo‘ladi.
V1 dan V4–V5 tomon o‘tilganda R tishchaning balandligi odatda ortadi. Bu hodisa R tishcha progressiyasi deyiladi.
V5 va V6 tarmoqlarida R tishcha ko‘pincha baland, S tishcha esa kichik bo‘ladi.
R va S tishchalari balandligi taxminan tenglashadigan soha o‘tish zonasi deb ataladi. U ko‘pincha V3–V4 atrofida kuzatiladi, lekin individual farqlar mavjud.
19-rasm. Gorizontal tekislikda V1–V6 tarmoqlarning yurakka nisbatan yo’nalishi. V1–V2 o’ng qorincha va to’siq, V3–V4 qorinchalararo to’siq va old devor, V5–V6 chap qorincha yon devori sohasini ko’rsatadi.
19-rasmda V1–V6 tarmoqlarning yurakka nisbatan joylashuvi gorizontal tekislikda tasvirlangan.
V1–V2 tarmoqlari ko‘proq to‘siq va o‘ng oldingi soha yo‘nalishidan elektr faollikni aks ettiradi.
V3–V4 tarmoqlari yurakning oldingi sohalariga, V5–V6 esa chap qorinchaning lateral sohalariga yaqin yo‘nalishda joylashadi.
Biroq har bir tarmoq faqat bitta anatomik devorning elektr faolligini yozmaydi. U butun yurak elektr vektorining o‘z yo‘nalishidagi proyeksiyasini qayd etadi.
20-rasm. Ko’krak tarmoqlari ko’ndalang (gorizontal) kesimda: V1–V2 o’ng qorincha va to’siq, V3–V4 old devor, V5–V6 chap qorincha yon devoriga qaragan; har tarmoqning yonida QRS shakli ko’rsatilgan.
20-rasmda yurakning ko‘ndalang kesimi va ko‘krak tarmoqlarining yo‘nalishlari ko‘rsatilgan.
Yurakning asosiy qorincha depolyarizatsiya vektori ko‘pincha chapga yo‘nalganligi sababli V1 da QRS kompleksi asosan manfiy, V5–V6 da esa asosan musbat bo‘lishi mumkin.
Bu farq normal EKGning muhim xususiyatlaridan biridir.
7. EKG tarmoqlari va yurak sohalari
EKG tarmoqlari yurakning turli anatomik sohalaridagi elektr o‘zgarishlarni baholashda ishlatiladi.
Ayniqsa miokard ishemiyasi va infarktida qaysi tarmoqlarda ST segmenti, T tishcha yoki patologik Q tishcha o‘zgarishi kuzatilayotgani muhim ahamiyatga ega.
Tarmoqlarni yurak devorlari bilan quyidagicha bog‘lash mumkin:
| Yurak sohasi | Asosiy EKG tarmoqlari |
|---|---|
| Pastki (inferior) devor | II, III, aVF |
| Yuqori lateral devor | I, aVL |
| Pastki lateral devor | V5, V6 |
| Septal soha | V1, V2 |
| Oldingi devor | V3, V4 |
| Keng oldingi-lateral soha | V3–V6, ayrim holatlarda I va aVL |
Bu tasnif klinik amaliyotda qulay, lekin anatomik jihatdan mutlaq emas.
Masalan, V1–V2 tarmoqlari septal soha bilan bog‘lansa-da, ular yurakning boshqa qismlaridagi elektr o‘zgarishlarga ham sezgir.
Shuningdek, orqa devor infarktida standart V1–V3 tarmoqlarida qarama-qarshi o‘zgarishlar kuzatilishi mumkin. Bunday holatlarda qo‘shimcha V7–V9 tarmoqlari diagnostik ahamiyatga ega.
O‘ng qorincha infarktiga shubha qilinganda esa V3R–V4R kabi o‘ng ko‘krak tarmoqlari olinishi mumkin.
21-rasm. 12 tarmoqning yurak sohalariga mosligi.
21-rasmda standart 12 tarmoqning yurak sohalariga nisbatan yo‘nalishlari ko‘rsatilgan.
Bu bog‘lanishlarni bilish miokard infarktining EKG belgilarini o‘rganishda asos bo‘ladi.
8. Qisqa xulosa
Elektrokardiografiya yurakning elektr faoliyatini tana yuzasidan qayd etish usulidir. Zamonaviy elektrokardiografiya rivojida Avgustus Uoller va Villem Eyntxoven muhim o‘rin tutgan. Eyntxoven 1924-yilda Nobel mukofotiga sazovor bo‘lgan.
Standart 12 tarmoqli EKG 10 ta elektrod yordamida olinadi. Uning 3 tasi standart bipolyar tarmoq (I, II, III), 3 tasi kuchaytirilgan qo‘l-oyoq tarmog‘i (aVR, aVL, aVF), 6 tasi esa ko‘krak tarmog‘i (V1–V6) hisoblanadi.
Standart va kuchaytirilgan tarmoqlar yurak elektr faolligini frontal tekislikda, ko‘krak tarmoqlari esa gorizontal tekislikda baholashga yordam beradi.
Eyntxoven qonuni bir vaqtning o‘zida o‘lchangan potensiallar uchun II = I + III munosabatini ifodalaydi.
Beyli olti o‘qli tizimi yurakning frontal elektr o‘qini aniqlashda ishlatiladi.
Ko‘krak elektrodlarining to‘g‘ri joylashtirilishi ishonchli EKG yozuvini olish uchun zarur.
EKG tarmoqlarining yurak sohalariga mosligini bilish ishemiya, infarkt va boshqa patologik o‘zgarishlarni aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
Nazorat testi
Har bir savolga bitta to‘g‘ri javob bor. Variantni tanlang — to‘g‘ri javob va izoh darrov ko‘rinadi.