Sportchilar EKGsi va EKG artefaktlari
1. Sportchilarda EKG nima uchun o‘zgaradi?
Muntazam jismoniy mashg‘ulotlar yurak-qon tomir tizimining funksional va struktur moslashuviga olib keladi.
Ayniqsa chidamlilik talab qiladigan sport turlarida yurakning bir zarbada haydaydigan qon hajmi ortishi, tinch holatdagi yurak urish chastotasi esa kamayishi mumkin.
Buning asosiy mexanizmlaridan biri parasimpatik — vagus asab tizimi ta’sirining kuchayishidir.
Natijada sportchining EKGsi jismoniy mashq bilan muntazam shug‘ullanmaydigan odam EKGsidan farq qilishi mumkin.
Bu o‘zgarishlarning aksariyati fiziologik moslashuvdir.
Lekin sportchida kuzatilgan har qanday EKG o‘zgarishini «sportchi yuragi» bilan izohlash xavfli. Ayrim belgilar irsiy aritmiya, kardiomiopatiya yoki boshqa yurak kasalligini ko‘rsatishi mumkin.
1-rasm. Sportchilar EKGsini tahlil qilish bo’yicha xalqaro konsensus sxemasi (inglizcha yozuvlar). Chap ustun “Normal ECG findings” — me’yoriy o’zgarishlar; o’ng ustun “Abnormal ECG findings” — patologik o’zgarishlar; o’rta quti “Borderline ECG findings” — chegara o’zgarishlari (“Left axis deviation” — chap o’q og’ishi, “Left atrial enlargement” — chap bo’lmacha kengayishi, “Right axis deviation” — o’ng o’q og’ishi, “Right atrial enlargement” — o’ng bo’lmacha kengayishi, “Complete RBBB” — o’ng taqa to’liq blokadasi). Pastda: “No further evaluation required” — qo’shimcha tekshiruv kerak emas (belgisiz sportchi, oilada to’satdan o’lim yo’q); “Further evaluation required” — qo’shimcha tekshiruv zarur; “In isolation” — yakka holda; “2 or more” — ikki va undan ko’p.
2. Sportchilarda fiziologik EKG o‘zgarishlari
2.1. Sinus bradikardiyasi
Sinus bradikardiyasi — sinus tugunidan chiqayotgan impulslar chastotasining daqiqasiga 60 tadan kam bo‘lishi.
Sportchilarda tinch holatda yurak urish chastotasi 40–60/min, ayrim yaxshi tayyorlangan sportchilarda esa bundan ham past bo‘lishi mumkin.
Bunga yurakning zarba hajmi ortishi va vegetativ boshqaruvning moslashuvi sabab bo‘ladi.
EKG belgilari:
- Har bir QRS oldidan sinus P tishcha.
- P tishchaning II tarmoqda odatda musbat bo‘lishi.
- P–QRS bog‘lanishining saqlanishi.
- R–R intervallarining uzayishi.
Agar sportchi shikoyatsiz bo‘lsa, yurak urish chastotasi jismoniy faollikda mos ravishda ortsa va boshqa patologik belgilar bo‘lmasa, sinus bradikardiyasi fiziologik bo‘lishi mumkin.
Ammo hushdan ketish, bosh aylanishi, yuklamaga chidamlilikning pasayishi yoki juda og‘ir bradikardiya mavjud bo‘lsa, qo‘shimcha tekshiruv zarur.
2.2. Sinus aritmiyasi
Sinus aritmiyasida R–R intervallari biroz o‘zgarib turadi.
Ko‘pincha bu nafas bilan bog‘liq:
- Nafas olganda yurak urishi tezlashadi.
- Nafas chiqarganda yurak urishi sekinlashadi.
Bunday respirator sinus aritmiyasi yosh va sog‘lom odamlarda, jumladan sportchilarda uchraydi.
EKGda P tishchaning sinusga xos shakli saqlanadi, ammo R–R intervallari bir xil bo‘lmaydi.
Uni bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi bilan adashtirmaslik kerak. Fibrillyatsiyada aniq sinus P tishchalar bo‘lmaydi.
2.3. Birinchi darajali AV blokada
Birinchi darajali AV blokadada PR interval 200 ms dan uzun bo‘ladi.
Sportchilarda bu vagus tonusining ortishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
EKGda har bir P tishchadan keyin QRS keladi, faqat PR interval uzaygan bo‘ladi.
PR intervalning sezilarli uzayishi, simptomlar yoki boshqa o‘tkazuvchanlik buzilishlari mavjud bo‘lsa, uni oddiy fiziologik moslashuv deb baholash mumkin emas.
2.4. Mobits I AV blokada
Mobits I yoki Venkebax davriyligida PR interval asta-sekin uzayadi va bir P tishchadan keyin QRS tushib qoladi.
Keyin sikl qaytadan boshlanadi.
Sportchilarda, ayniqsa uyqu yoki dam olish vaqtida, bu holat vagus tonusi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Jismoniy faollikda AV o‘tkazuvchanlik yaxshilanishi fiziologik mexanizmni qo‘llab-quvvatlaydi.
Biroq Mobits II va yuqori darajali AV blokadalarni fiziologik sportchi o‘zgarishi deb qabul qilish mumkin emas.
3. QRS voltajining ortishi
Sportchilarda chap qorincha mushak massasi va yurak kameralarining hajmi mashg‘ulotlarga mos ravishda o‘zgarishi mumkin.
EKGda baland R va chuqur S tishchalar kuzatiladi.
Masalan, Sokolow–Lyon voltaj mezoni bajarilishi mumkin: S(V1)+R(V5 yoki V6) ≥ 35 mm Lekin yosh sportchida faqat QRS voltajining yuqoriligi chap qorincha patologik gipertrofiyasini anglatmaydi.
Agar voltaj ortishi bilan birga ST depressiyasi, patologik T inversiyasi, patologik Q tishchalar yoki boshqa shubhali belgilar bo‘lsa, struktur yurak kasalliklari tekshiriladi.
2-rasm. Belgisiz 29 yoshli futbolchining EKG si (inglizcha yozuvlar): “Sinus bradycardia (44/min)” — sinusli bradikardiya (minutiga 44); II, III, aVF da strelka bilan ko’rsatilgan “Early repolarization” — erta repolyarizatsiya (ST ning ko’tarilishi); “Voltage criteria for left ventricular hypertrophy (S in V1 plus R in V5 > 35 mm)” — chap qorincha gipertrofiyasining voltaj mezonlari; “>35 mm” belgisi V4 va V5 da baland R tishchalarni ko’rsatadi; doira ichida “tall, peaked T waves” — baland, o’tkir T tishchalar. Bularning barchasi sportchida me’yor.
4. Sportchilarda erta repolyarizatsiya
Erta repolyarizatsiya EKG ko‘rinishi sportchilarda keng tarqalgan.
U quyidagi belgilar bilan namoyon bo‘lishi mumkin:
- J nuqtaning ko‘tarilishi.
- QRS terminal qismida kichik kertik.
- ST segment elevatsiyasi.
- Ayrim tarmoqlarda baland T tishcha.
Ko‘pincha bu fiziologik variantdir.
Lekin ST elevatsiyasini baholashda bemorning shikoyatlari, oilaviy anamnezi va EKG morfologiyasi muhim.
Qora tanli sportchilarda repolyarizatsiya varianti
Ayrim qora tanli sportchilarda V1–V4 tarmoqlarda J nuqta elevatsiyasi, qavariq ST segment va undan keyin T inversiyasi kuzatilishi mumkin.
Bu tegishli klinik sharoitda fiziologik sportchi varianti sifatida baholanishi mumkin.
Ammo ushbu ko‘rinishni barcha bemorlarga tatbiq etish yoki boshqa patologik belgilarni e’tiborsiz qoldirish noto‘g‘ri.
5. Sportchilarda patologik deb baholanadigan EKG belgilar
Quyidagi o‘zgarishlar sportchida qo‘shimcha tekshiruvni talab qilishi mumkin:
- Tegishli tarmoqlarda patologik T inversiyasi.
- ST segment depressiyasi.
- Patologik Q tishchalar.
- To‘liq chap Gis oyoqchasi blokadasi.
- Ventrikulyar preekzitatsiya.
- QTcning sezilarli uzayishi.
- Brugada 1-tur ko‘rinishi.
- Yuqori darajali AV blokada.
- Ko‘p sonli yoki murakkab qorincha ekstrasistolalari.
- Qorincha taxikardiyasi.
Bu belgilar avtomatik ravishda kasallik tashxisini anglatmaydi, ammo fiziologik sportchi moslashuvi sifatida ham qabul qilinmaydi.
T tishcha inversiyasini baholash
T inversiyasi aniqlanganda uning qaysi tarmoqlarda joylashganini tekshirish kerak.
Masalan, lateral tarmoqlardagi T inversiyasi ayrim kardiomiopatiyalarga shubha uyg‘otadi.
V1–V3 tarmoqlardagi T inversiyasi esa yosh, jins, etnik xususiyatlar va boshqa EKG belgilariga qarab turlicha baholanadi.
Shu sababli sportchilar EKGsi maxsus xalqaro interpretatsiya mezonlari asosida baholanadi.
6. Sportchi yuragi va gipertrofik kardiomiopatiya
Sportchilarda fiziologik yurak moslashuvi ba’zan gipertrofik kardiomiopatiyaga o‘xshashi mumkin.
Gipertrofik kardiomiopatiya — yurak mushagining patologik qalinlashishi bilan kechadigan kasallik bo‘lib, ayrim bemorlarda xavfli aritmiyalar bilan bog‘liq.
Taqqoslash
| Belgi | Fiziologik sportchi moslashuvi | Gipertrofik kardiomiopatiya |
|---|---|---|
| QRS voltaji | Yuqori bo‘lishi mumkin | Yuqori bo‘lishi mumkin |
| ST–T | Ko‘pincha fiziologik variantlar | Patologik o‘zgarishlar bo‘lishi mumkin |
| Exokardiografiya | Moslashuvga xos o‘zgarishlar | Patologik qalinlashish yoki boshqa belgilar |
| Oilaviy anamnez | Odatda xavfli emas | Oilaviy kasallik yoki to‘satdan o‘lim bo‘lishi mumkin |
| Qo‘shimcha baholash | Shubhali belgilar bo‘lsa | Kardiologik tekshiruv zarur |
Faqat EKG bilan bu ikki holatni ishonchli farqlash har doim ham mumkin emas.
3-rasm. Gipertrofik kardiomiopatiyali 18 yoshli suzuvchi qizning EKG si (inglizcha yozuvlar): “Pathological Q waves” — patologik Q tishchalar; ular V4–V6, I va aVL tarmoqlarida ko’rinadi. “25 mm/s, 10 mm/mV” — yozuv tezligi va kuchaytirish kalibrovkasi. Bunday Q tishcha sportchining me’yoriy o’zgarishi emas.
7. EKG artefaktlari nima?
Artefakt — yurakning haqiqiy elektr faolligiga tegishli bo‘lmagan, yozuv vaqtida paydo bo‘ladigan noto‘g‘ri signal yoki buzilish.
Artefaktlar quyidagi sabablarga ko‘ra yuzaga keladi:
- Elektrodlarning noto‘g‘ri joylashuvi.
- Elektrodning teriga yomon yopishishi.
- Bemor harakati.
- Mushak titrashi.
- Elektr tarmog‘i xalaqiti.
- Noto‘g‘ri kalibrovka.
- EKG apparati yoki kabel bilan bog‘liq muammolar.
Artefaktlar ayrim hollarda xavfli aritmiyaga o‘xshab ko‘rinadi.
Shuning uchun EKGni o‘qishda avval yozuvning texnik sifatini tekshirish kerak.
8. Elektrodlarning noto‘g‘ri joylashuvi
8.1. O‘ng va chap qo‘l elektrodlarini almashtirish
Qo‘l elektrodlarining o‘rni almashsa, EKGning ayrim standart tarmoqlari o‘zgaradi.
Masalan:
- I tarmoqning elektr yo‘nalishi teskari bo‘lishi mumkin.
- aVR va aVL ko‘rinishlari almashadi.
- II va III tarmoqlar o‘rin almashadi.
Bu holat elektr o‘qning g‘ayrioddiy og‘ishi yoki patologik EKG ko‘rinishiga o‘xshashi mumkin.
4-rasm. Chap va o’ng qo’l elektrodlari almashgan EKG (inglizcha yozuvlar): “Electrode misplacement” — elektrodlarning noto’g’ri joylashishi. Rasmdagi I va aVL tarmoqlarida QRS kompleksi manfiy, P va T tishchalar teskari, aVR da esa musbat — bu me’yordagi holatga teskari. Ko’krak tarmoqlari (V1–V6) esa o’zgarmagan.
8.2. V1–V2 elektrodlarini yuqoriga joylashtirish
V1 va V2 elektrodlarini odatdagidan yuqoriroq joylashtirish P, QRS va ST–T shaklini o‘zgartirishi mumkin.
Natijada:
- rSr′ ko‘rinishi.
- T inversiyasi.
- Ayrim hollarda Brugada ko‘rinishiga o‘xshash o‘zgarishlar kuzatilishi mumkin.
Biroq Brugada sindromini tekshirishda V1–V2 ni yuqoriroq joylashtirish maxsus diagnostik usul sifatida ham ishlatiladi.
Demak, elektrod joylashuvi noto‘g‘ri yoki maqsadli o‘zgartirilganini yozuvda aniq ko‘rsatish zarur.
9. EKG kalibrovkasi
Standart EKG yozuvida odatda:
- Qog‘oz tezligi 25 mm/s.
- Kalibrovka 10 mm/mV.
5-rasm. To’g’ri kalibrovka (inglizcha yozuvlar): “Correct calibration” — to’g’ri kalibrovka; kalibrovka belgisi “1 mV = 10 mm” balandlikda tushirilgan.
6-rasm. Noto’g’ri kalibrovka (inglizcha yozuvlar): “Incorrect calibration” — noto’g’ri kalibrovka; sahifa pastida “20 mm/mV” belgisi ko’rinadi, ya’ni signal ikki baravar kuchaytirilgan, shu sababli barcha tishchalar odatdagidan ikki baravar baland.
7-rasm. Qog’oz tezligi o’zgarishi (inglizcha yozuvlar): “Paper speed and wave width” — qog’oz tezligi va tishcha kengligi; pastki chap burchakda “Speed: 50 mm/sec” ko’rsatilgan — tezlik ikki baravar oshirilgan, shuning uchun to’lqinlar keng.
Vaqt o‘lchovi
25 mm/s tezlikda:
| Masofa | Vaqt |
|---|---|
| 1 mm | 0,04 s |
| 5 mm | 0,20 s |
| 25 mm | 1 s |
Agar tezlik 50 mm/s bo‘lsa, 1 mm 0,02 soniyaga teng bo‘ladi.
Amplituda o‘lchovi
10 mm/mV kalibrovkada 10 mm vertikal og‘ish 1 mVga teng.
Agar apparat 20 mm/mVga sozlansa, barcha elektr amplitudalar qog‘ozda ikki baravar baland ko‘rinadi.
Bunday yozuvda voltaj mezonlarini standart kalibrovkadagidek hisoblash noto‘g‘ri natija beradi.
10. Mushak tremori va harakat artefaktlari
Mushak tremori sovuq qotish, xavotir, Parkinson kasalligi yoki boshqa sabablarga ko‘ra paydo bo‘lishi mumkin.
EKGda izoliniya bo‘ylab tez-tez takrorlanuvchi mayda tebranishlar kuzatiladi.
Bu ba’zan bo‘lmachalar titrashi yoki fibrillyatsiyasiga o‘xshab ketadi.
8-rasm. Harakat artefakti (inglizcha yozuvlar): “Movement artefact” — harakat artefakti. Parkinson kasalligidagi qo’l titrashi tufayli II tarmoqdagi ritm tasmasida muntazam tebranishlar ko’rinadi; ammo ularning ichida QRS komplekslarini hamon ajratish mumkin.
Qanday farqlanadi?
Bemorning haqiqiy pulsi va monitor ritmini solishtirish kerak.
Artefakt bo‘lsa, ayrim tarmoqlarda QRS komplekslari muntazam davom etayotganini ko‘rish mumkin.
Ammo QRS muntazamligi artefaktni yakka o‘zi tasdiqlamaydi.
Shubhali holatda boshqa tarmoqlarni solishtirish, elektrodlarni tekshirish va EKGni qayta yozish kerak.
11. Elektr tarmog‘i xalaqiti
Elektr qurilmalar, yomon kontakt yoki texnik nosozlik EKGda yuqori chastotali tebranishlarni hosil qilishi mumkin.
O‘zbekistondagi elektr tarmog‘i chastotasi 50 Hz bo‘lgani sababli 50 Hz xalaqit uchrashi mumkin.
Bunday artefakt izoliniyada juda tez, bir tekis tebranish sifatida ko‘rinadi.
Uni kamaytirish uchun elektrod kontaktlari, kabel va apparat holati tekshiriladi.
12. Artefaktni aniqlash algoritmi
- Bemorning umumiy holatini baholang.
- Haqiqiy pulsni tekshiring.
- EKGdagi QRS komplekslarini aniqlang.
- Bir nechta tarmoqni solishtiring.
- Elektrodlarning to‘g‘ri joylashganini tekshiring.
- Kalibrovka va qog‘oz tezligini tekshiring.
- Bemorni imkon qadar tinch holatga keltiring.
- EKGni qayta yozing.
Agar bemorda hushdan ketish, arterial gipotenziya yoki boshqa gemodinamik beqarorlik belgilari bo‘lsa, EKGni faqat artefakt deb taxmin qilib shoshilinch yordamni kechiktirish mumkin emas.
Xulosa
Sportchilarda sinus bradikardiyasi, ayrim AV o‘tkazuvchanlik o‘zgarishlari, yuqori QRS voltaji va erta repolyarizatsiya fiziologik bo‘lishi mumkin.
Patologik ST–T o‘zgarishlari, xavfli o‘tkazuvchanlik buzilishlari va ayrim qorincha aritmiyalari esa qo‘shimcha tekshiruvni talab qiladi.
EKG artefaktlari noto‘g‘ri tashxisga sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun har bir EKGda texnik sifat va elektrod joylashuvi tekshiriladi.
Nazorat testi
Har bir savolga bitta to‘g‘ri javob bor. Variantni tanlang — to‘g‘ri javob va izoh darrov ko‘rinadi.