Yurakdan tashqari kasalliklarda EKG
1. Yurakdan tashqari kasalliklar EKGga qanday ta’sir qiladi?
EKG yurakning elektr faoliyatini aks ettiradi, lekin bu faoliyatga faqat yurakning o‘zidagi kasalliklar ta’sir qilmaydi.
O‘pka, bosh miya, endokrin tizim, elektrolitlar almashinuvi va tana harorati ham EKG o‘zgarishlariga sabab bo‘lishi mumkin.
Bunday o‘zgarishlarni tushunish muhim, chunki ayrim hollarda ular miokard infarkti, birlamchi aritmiya yoki kardiomiopatiyaga o‘xshab ketadi.
Asosiy mexanizmlar
Yurakning ko‘krak qafasidagi joylashuvi o‘zgarishi. Emfizema, semizlik yoki homiladorlik yurakning elektr o‘qi va QRS voltajiga ta’sir qilishi mumkin.
Vegetativ asab tizimi faoliyatining o‘zgarishi. Bosh miya shikastlanishlari, kuchli stress va boshqa holatlar yurak ritmi hamda repolyarizatsiyasini o‘zgartirishi mumkin.
Gormonal ta’sir. Qalqonsimon bez gormonlari yurak urish chastotasi, qisqarish kuchi va elektr o‘tkazuvchanligiga ta’sir qiladi.
Metabolik o‘zgarishlar. Elektrolit buzilishlari va tana harorati o‘zgarishlari ion kanallari faoliyatiga ta’sir etadi.
20-mavzuda elektrolitlar, TELA va gipotermiya ko‘rib chiqilgan. Bu mavzuda boshqa tizimli kasalliklarning EKG ko‘rinishlariga e’tibor qaratiladi.
1-rasm. Yurakdan tashqari kasalliklarda EKG o’zgarishlari (inglizcha yozuvlar). “Pericarditis” — perikardit (“Diffuse ST-segment elevation” — ST ning diffuz ko’tarilishi); “Acute Cor Pulmonale: Pulmonary Embolism” — o’tkir o’pka yuragi: o’pka arteriyasi emboliyasi (“Terminal rightward forces” — QRS oxiridagi o’ngga yo’nalgan kuchlar: I da S, V1 da kech R); “Intracranial hemorrhage” — bosh miya ichiga qon quyilishi (“Prominent inverted T-waves in precordial leads” — ko’krak tarmoqlarida chuqur manfiy T, “Prolonged QTc and bradyarrhythmias” — QTc uzayishi va bradiaritmiya); “Hypothermia” — gipotermiya (“Osborn wave — elevated J point” — Osborn to’lqini: J nuqtaning ko’tarilishi); “Severe hypothyroidism (myxedema)” — og’ir gipotireoz (“Low voltage, inverted T-waves without ST-segment deviation in many leads, sinus bradycardia” — past voltaj, ST o’zgarishisiz manfiy T, sinusli bradikardiya).
2. Surunkali o‘pka kasalliklarida EKG
Surunkali o‘pka kasalliklari, ayniqsa emfizema va XOBL, EKGga bir necha mexanizm orqali ta’sir qilishi mumkin.
Emfizemada o‘pkaning havodorligi ortadi, diafragma pastga tushishi va yurakning ko‘krak qafasidagi holati o‘zgarishi mumkin.
Natijada yurak elektr signallarining tana yuzasida qayd etilishi o‘zgaradi.
Emfizemada EKG belgilari
- QRS voltajining pasayishi.
- Yurak elektr o‘qining vertikallashishi.
- Ko‘krak tarmoqlarida R tishcha o‘sishining sustlashishi.
- Ayrim hollarda o‘ngga og‘gan QRS elektr o‘qi.
- P tishcha o‘qining vertikallashishi.
Bu belgilar emfizema uchun mutlaq xos emas.
2-rasm. Emfizemali bemorning EKG si (inglizcha yozuvlar): “Electrocardiogram from patient with emphysema” — emfizemali bemor EKG si; strelkalar — “rightward axis shift of the P and QRS waveforms” — P tishcha va QRS kompleksi o’qining o’ngga og’ishi (aVL da P va QRS manfiy, I da juda kichik).
Nima uchun QRS voltaji kamayadi?
Emfizemada yurak bilan ko‘krak devori orasidagi havodor o‘pka to‘qimasi ko‘payishi mumkin.
Bu tana yuzasida qayd etiladigan elektr signal amplitudasiga ta’sir qiladi.
Bundan tashqari, yurakning fazoviy joylashuvi ham o‘zgaradi.
Natijada ayrim tarmoqlarda QRS past voltajli ko‘rinadi.
3. Surunkali o‘pka yuragi — cor pulmonale
Surunkali o‘pka yuragi o‘pka kasalliklari yoki o‘pka qon tomirlari patologiyasi natijasida o‘ng qorincha tuzilishi va funksiyasining o‘zgarishi bilan bog‘liq.
Masalan, uzoq davom etuvchi gipoksemiya va o‘pka tomirlaridagi o‘zgarishlar o‘pka gipertenziyasiga olib kelishi mumkin.
O‘ng qorincha yuqori bosimga qarshi qon haydashga majbur bo‘ladi.
EKG belgilari
- QRS elektr o‘qining o‘ngga og‘ishi.
- V1 da R tishchaning kattalashishi.
- V5–V6 da S tishchaning chuqurlashishi.
- O‘ng bo‘lmacha elektr anomaliyasi.
- O‘ng qorincha strain ko‘rinishi.
P-pulmonale
P-pulmonale atamasi odatda pastki tarmoqlarda baland, uchli P tishchani bildiradi.
Masalan, II tarmoqda P amplitudasi 2,5 mm dan ortishi o‘ng bo‘lmacha elektr anomaliyasiga shubha uyg‘otishi mumkin.
Ammo P-pulmonale har doim anatomik o‘ng bo‘lmacha kengayishini isbotlamaydi.
O‘ng qorincha strain
V1–V3 tarmoqlarda ST depressiyasi va T inversiyasi kuzatilishi mumkin.
Bu o‘ng qorincha bosim yuklamasiga bog‘liq ikkilamchi repolyarizatsiya o‘zgarishidir.
Uni miokard ishemiyasidan farqlash uchun klinik holat va boshqa tekshiruvlar zarur.
3-rasm. 12 tarmoqli EKG (inglizcha yozuvlar): “A 12-lead electrocardiogram recording from a patient with pulmonary emphysema” — o’pka emfizemasi bor bemorning 12 tarmoqli EKG si. I tarmoqdagi strelkalar izoelektrik P tishcha va past voltajli QRS ni, II tarmoqdagi strelkalar esa baland P tishcha va TP chizig’idan pastga tushgan PR va ST segmentlarini ko’rsatadi.
4. Bosh miya kasalliklarida EKG
Og‘ir nevrologik kasalliklarda yurakning elektr faoliyati sezilarli o‘zgarishi mumkin.
Masalan:
- Subaraxnoidal qon quyilishi.
- Bosh miya ichiga qon quyilishi.
- Og‘ir bosh miya shikastlanishi.
- Ayrim og‘ir insultlar.
Bunday holatlarda vegetativ asab tizimi va katexolaminlar faoliyatining keskin o‘zgarishi yurakka ta’sir qilishi mumkin.
Serebral T tishchalar
Ayrim og‘ir nevrologik holatlarda EKGda chuqur, keng va simmetrik manfiy T tishchalar kuzatiladi.
Bu ko‘rinish tarixan serebral T tishchalar deb ataladi.
Ko‘pincha QTc uzayishi bilan birga bo‘lishi mumkin.
4-rasm. O’tkir bosh miya ichiga qon quyilishi bo’lgan bemorning EKG si (inglizcha yozuvlar): “Electrocardiogram from patient with acute intracranial hemorrhage” — o’tkir bosh miya ichiga qon quyilishida EKG; strelkalar — “unusually prominent inverted T waves” — g’ayrioddiy darajada chuqur manfiy T tishchalar (V2–V6).
Muhim diagnostik muammo
Chuqur T inversiyasi koronar ishemiya, gipertrofik kardiomiopatiya va boshqa yurak kasalliklarida ham uchraydi.
Shuning uchun nevrologik kasalligi bor bemorda T inversiyasini avtomatik ravishda «serebral» deb baholash noto‘g‘ri.
Miokard shikastlanishi va o‘tkir koronar sindrom ehtimoli ham tegishli ravishda baholanadi.
5. Nevrologik kasalliklarda QT uzayishi va aritmiyalar
Og‘ir bosh miya shikastlanishi yoki qon quyilishida QTc uzayishi mumkin.
Bunga vegetativ boshqaruvning buzilishi, katexolaminlar ortishi va boshqa metabolik omillar ta’sir qilishi mumkin.
QT uzayishi xavfli qorincha aritmiyalariga moyillikni oshiradi.
Shuning uchun og‘ir nevrologik bemorlarda:
- EKG monitoringi.
- Elektrolitlarni baholash.
- QTni uzaytiruvchi dorilarni hisobga olish.
- Gemodinamik holatni nazorat qilish muhim.
6. Gipotireozda EKG
Gipotireoz — qalqonsimon bez gormonlari yetishmovchiligi bilan kechadigan holat.
Qalqonsimon bez gormonlari yurakning metabolizmi, ritmi va qisqarish faoliyatiga ta’sir qiladi.
Gormonlar kamayganda yurak urish chastotasi pasayishi mumkin.
EKG belgilari
- Sinus bradikardiyasi.
- QRS voltajining pasayishi.
- T tishcha yassilanishi yoki inversiyasi.
- QTc uzayishi.
- Ayrim hollarda o‘tkazuvchanlik buzilishlari.
Nima uchun past voltaj kuzatiladi?
Og‘ir gipotireozda perikard bo‘shlig‘ida suyuqlik to‘planishi mumkin.
Perikardial effuziya EKG voltajining pasayishiga hissa qo‘shishi mumkin.
Bundan tashqari, miokardning metabolik va elektr xususiyatlari ham o‘zgaradi.
Past voltaj faqat gipotireozga xos emas.
Og‘ir gipotireoz
Og‘ir gipotireozda bradikardiya, gipotermiya, gemodinamik buzilishlar va boshqa hayot uchun xavfli holatlar rivojlanishi mumkin.
EKGdagi o‘zgarishlar klinik va laborator tekshiruvlar bilan birga baholanadi.
5-rasm. Gipotireozli bemorning davodan oldingi (A) va keyingi (B) EKG si (inglizcha yozuvlar): “Electrocardiogram from patient with hypothyroidism, before (A) and after (B) thyroid replacement therapy” — gipotireozli bemorning qalqonsimon bez gormoni bilan davolashdan oldingi (A) va keyingi (B) EKG si. A tasvirda “low-voltage QRS” — past voltajli QRS va “nonspecific T-wave abnormalities” — nospetsifik T tishcha o’zgarishlari (strelkalar); B tasvirda “increased QRS voltage” — QRS voltajining oshishi va T tishchalarning normallashuvi.
7. Tireotoksikozda EKG
Tireotoksikoz — organizmda qalqonsimon bez gormonlari ta’sirining ortishi bilan kechadigan holat.
Bu yurakning adrenergik ta’sirlarga sezgirligini oshirishi va yurak urish chastotasini tezlashtirishi mumkin.
EKG belgilari
- Sinus taxikardiyasi.
- Bo‘lmacha ekstrasistolalari.
- Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi.
- Ayrim hollarda boshqa supraventrikulyar taxiaritmiyalar.
Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi
Tireotoksikoz bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi rivojlanishiga sabab bo‘lishi mumkin.
EKGda:
- Aniq sinus P tishchalari bo‘lmaydi.
- R–R intervallari tartibsiz bo‘ladi.
- Qorincha chastotasi yuqori bo‘lishi mumkin.
Tireotoksikoz bilan bog‘liq fibrillyatsiyada faqat ritmni emas, qalqonsimon bez kasalligini ham davolash zarur.
Antikoagulyant davolash zarurati esa bemorning individual tromboembolik xavfiga qarab baholanadi.
8. Semizlik va EKG
Semizlik yurakning anatomik joylashuvi, ko‘krak devori orqali elektr signalning qayd etilishi va yurakning gemodinamik yuklamasiga ta’sir qilishi mumkin.
EKGda mumkin bo‘lgan o‘zgarishlar
- Ayrim tarmoqlarda QRS voltajining pasayishi.
- Elektr o‘qning chapga og‘ishi.
- Chap bo‘lmacha yoki chap qorincha yuklamasi belgilari.
- Yurak urish chastotasining ortishi.
- Ayrim bemorlarda repolyarizatsiya o‘zgarishlari.
Semizlik uyqu apnoesi, arterial gipertenziya va metabolik buzilishlar bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Bu holatlar EKGga qo‘shimcha ta’sir ko‘rsatadi.
9. Homiladorlikda EKG
Homiladorlik davrida yurak-qon tomir tizimida fiziologik moslashuvlar yuzaga keladi.
Qon hajmi va yurakning daqiqalik hajmi ortadi.
Yurak urish chastotasi ham odatda homiladorlikdan oldingi holatga nisbatan yuqoriroq bo‘ladi.
EKGdagi mumkin bo‘lgan o‘zgarishlar
- Sinus chastotasining ortishi.
- Yurak elektr o‘qining biroz o‘zgarishi.
- Ayrim tarmoqlarda T tishcha o‘zgarishlari.
Biroq homiladorlikdagi har qanday taxikardiya yoki ST–T o‘zgarishini fiziologik deb baholash mumkin emas.
Ko‘krak og‘rig‘i, hushdan ketish, sezilarli nafas qisishi yoki gemodinamik buzilish bo‘lsa, jiddiy patologiyalar tekshiriladi.
10. Dekstrokardiyada EKG
Dekstrokardiya — yurakning ko‘krak qafasining o‘ng tomonida joylashishi bilan bog‘liq anatomik holat.
Ayrim dekstrokardiya turlarida standart EKGda quyidagilar kuzatilishi mumkin:
- I tarmoqda P, QRS va Tning manfiy yo‘nalishi.
- aVRda musbat QRS.
- Chap ko‘krak tarmoqlarida R tishcha o‘sishining sustligi.
Elektrod almashinuvidan farqi
O‘ng va chap qo‘l elektrodlarining almashishi ham I tarmoqda manfiy kompleks hosil qilishi mumkin.
Ammo dekstrokardiyada ko‘krak tarmoqlaridagi R tishcha progressiyasi ham o‘zgaradi.
Elektrodlar almashganda esa ko‘krak tarmoqlari to‘g‘ri joylashgan bo‘lsa, ularning R progressiyasi odatda saqlanadi.
Dekstrokardiyaga shubhada o‘ng ko‘krak tarmoqlari bilan qayta EKG yozish foydali bo‘lishi mumkin.
11. Yurakdan tashqari kasalliklarni taqqoslash
| Holat | EKGda mumkin bo‘lgan belgi | Asosiy mexanizm |
|---|---|---|
| Emfizema | Past voltaj, vertikal elektr o‘q | Yurak joylashuvi va signal qayd etilishining o‘zgarishi |
| Surunkali o‘pka yuragi | O‘ng o‘q, RVH, strain | O‘ng qorincha yuklamasi |
| Bosh miya ichiga qon quyilishi | Chuqur T inversiyasi, QT uzayishi | Vegetativ va katexolamin ta’siri |
| Gipotireoz | Bradikardiya, past voltaj | Gormonal va metabolik ta’sir |
| Tireotoksikoz | Taxikardiya, AF | Gormonal ta’sir |
| Semizlik | Voltaj va elektr o‘q o‘zgarishlari | Anatomik va gemodinamik omillar |
| Homiladorlik | Sinus chastotasi ortishi | Fiziologik gemodinamik moslashuv |
| Dekstrokardiya | I tarmoqda manfiy kompleks, R progressiyasi buzilishi | Yurakning o‘ng tomonda joylashishi |
12. Amaliy diagnostika algoritmi
Yurakdan tashqari kasallikda EKG o‘zgarishi aniqlanganda quyidagi ketma-ketlik tavsiya etiladi:
- Bemorning asosiy kasalligi va simptomlarini aniqlang.
- EKG yozuvi texnik jihatdan to‘g‘ri ekanini tekshiring.
- Ritm va yurak urish chastotasini baholang.
- Elektr o‘q va QRS voltajini tekshiring.
- ST segment va T tishcha o‘zgarishlarini aniqlang.
- QTcni baholang.
- Zaruratga qarab elektrolitlar, qalqonsimon bez gormonlari va boshqa tahlillarni tekshiring.
- Klinik holatga ko‘ra exokardiografiya va boshqa instrumental tekshiruvlarni o‘tkazing.
Xulosa
EKG o‘zgarishlari har doim birlamchi yurak kasalligini anglatmaydi.
O‘pka kasalliklari elektr o‘q va QRS voltajiga, og‘ir nevrologik holatlar repolyarizatsiyaga, qalqonsimon bez kasalliklari esa yurak ritmiga ta’sir qilishi mumkin.
Biroq yurakdan tashqari kasallik mavjudligi bir vaqtning o‘zida yurak patologiyasi bo‘lishini inkor etmaydi.
Nazorat testi
Har bir savolga bitta to‘g‘ri javob bor. Variantni tanlang — to‘g‘ri javob va izoh darrov ko‘rinadi.