Yurak elektr o'qi
Yurak elektr o‘qi (YEO) — qorinchalar depolyarizatsiyasi vaqtida hosil bo‘ladigan elektr vektorlarning frontal tekislikdagi o‘rtacha yo‘nalishidir.
EKGda yurak elektr o‘qini aniqlash yurakning elektr faoliyati qaysi yo‘nalishda ustun ekanini tushunishga yordam beradi. Elektr o‘qning chapga yoki o‘ngga og‘ishi ayrim o‘tkazuvchanlik buzilishlari, qorincha gipertrofiyasi va boshqa patologik holatlarda kuzatilishi mumkin.
Biroq elektr o‘qning og‘ishi mustaqil tashxis emas. U boshqa EKG belgilar va bemorning klinik holati bilan birgalikda baholanadi.
1. Yurak elektr o‘qi nima?
Yurak qorinchalari depolyarizatsiyalanganda elektr faollik bir vaqtning o‘zida turli yo‘nalishlarda tarqaladi.
Ushbu elektr kuchlarning yig‘indisi ma’lum bir o‘rtacha yo‘nalishni hosil qiladi.
Bu yo‘nalish QRS elektr o‘qi deb ataladi.
Normal sharoitda chap qorincha miokardi o‘ng qorinchaga nisbatan kattaroq massaga ega bo‘lgani sababli asosiy elektr vektor ko‘pincha chapga va pastga yo‘naladi.
Shu sababli normal kattalar EKGsida I va II tarmoqlarda QRS kompleksi ko‘pincha musbat bo‘ladi.
1-rasm. Qo’zg’alishning umumiy yo’nalishi (Overall axis of depolarization): yurak asosidan uchi tomon. Ingliz yozuvi — “depolarizatsiyaning umumiy o’qi”.
Rasmda qorinchalar depolyarizatsiyasining umumiy elektr vektori ko‘rsatilgan.
Elektr o‘q yurakning anatomik uzun o‘qi bilan aynan bir xil emas. U elektr depolyarizatsiyasining o‘rtacha yo‘nalishini ifodalaydi.
Elektr o‘q graduslarda o‘lchanadi.
Frontal tekislikda I tarmoqning musbat yo‘nalishi 0° deb olinadi. Pastga yo‘nalgan burchaklar musbat, yuqoriga yo‘nalgan burchaklar esa manfiy qiymatlar bilan ifodalanadi.
2-rasm. Olti frontal tarmoqning (I, II, III, aVR, aVL, aVF) yurakka qarash burchaklari: I — 0°, II — +60°, III — +120°, aVF — +90°, aVL − 30°, aVR — −150°. Ingliz yozuvi — “Figure 10.5: olti frontal tarmoqning ko’rish nuqtalari”.
| Tarmoq | Elektr o‘q burchagi |
|---|---|
| I | 0° |
| II | +60° |
| III | +120° |
| aVR | −150° |
| aVL | −30° |
| aVF | +90° |
Bu tizim frontal tekislikda elektr o‘qning yo‘nalishini aniqlash uchun ishlatiladi.
Asosiy qoida: elektr vektor tarmoqning musbat qutbi tomon yo‘nalsa, QRS kompleksi asosan musbat; undan uzoqlashsa, asosan manfiy bo‘ladi.
Agar vektor tarmoq o‘qiga deyarli perpendikulyar bo‘lsa, QRSning musbat va manfiy qismlari bir-biriga yaqin bo‘lishi mumkin.
2. Normal elektr o‘q va uning og‘ishlari
Kattalarda QRS elektr o‘qining odatiy normal chegarasi −30° dan +90° gacha deb olinadi.
Biroq elektr o‘q yoshga, tana tuzilishiga va yurakning ko‘krak qafasidagi holatiga bog‘liq ravishda o‘zgarishi mumkin.
Ayniqsa chaqaloqlar va kichik yoshdagi bolalarda o‘ng qorinchaning fiziologik elektr ustunligi sababli o‘q kattalarnikidan o‘ngroqda joylashishi mumkin.
| Elektr o‘q holati | Burchak |
|---|---|
| Normal | −30° dan +90° gacha |
| Chapga og‘ish | −30° dan past, −90° gacha |
| O‘ngga og‘ish | +90° dan yuqori, +180° gacha |
| Ekstremal o‘q | −90° dan −180° gacha |
Chegaraviy −30° yoki +90° qiymatlarda tasniflashda ishlatilayotgan mezon va EKGning boshqa belgilariga e’tibor beriladi.
3-rasm. QRS I tarmoqda musbat bo’lsa, o’q I tarmoq o’qining “musbat” tomonida yotadi: aVL va II tarmoq orasida (Lead I, aVL, II — tarmoqlar). Rasmdagi “Flow of electrical current” — “elektr tokining oqimi”.
I tarmoqda QRS asosan musbat bo‘lsa, o‘rtacha elektr vektor I tarmoqning musbat yarim tekisligida joylashgan bo‘ladi.
Bu elektr o‘q taxminan −90° bilan +90° oralig‘ida ekanini ko‘rsatadi.
Biroq faqat I tarmoqning musbatligiga qarab o‘q normal ekanini aytib bo‘lmaydi.
4-rasm. I tarmoqda QRS musbat bo’lsa, o’q −90° va +90° oralig’ida bo’ladi (chiziqlangan zona chiqarib tashlanadi) — demak, o’ngga og’ish yo’q.
Rasmda I tarmoq musbat bo‘lganda elektr o‘qning mumkin bo‘lgan sohasi ko‘rsatilgan.
Bu usul elektr o‘qni aniqlashning birinchi bosqichi hisoblanadi.
5-rasm. II tarmoqda QRS musbat bo’lsa, o’q −30° va +150° oralig’ida bo’ladi (chiziqlangan zona chiqarib tashlanadi) — demak, chapga og’ish yo’q. Ikkala tarmoqda ham musbat bo’lsa — normal o’q.
II tarmoqning musbat o‘qi +60° ga teng.
Agar QRS I va II tarmoqlarda musbat bo‘lsa, kattalarda elektr o‘q odatda normal −30° dan +90° oralig‘ida joylashgan bo‘ladi.
Bu usul amaliyotda tez va qulay.
3. Elektr o‘qni aniqlash usullari
3.1. I va aVF tarmoqlar bo‘yicha tez baholash
I va aVF tarmoqlar o‘qlari o‘zaro perpendikulyar joylashgan.
Shuning uchun QRS kompleksining ushbu ikki tarmoqdagi yo‘nalishi elektr o‘qning qaysi chorakda joylashganini aniqlashga yordam beradi.
| I tarmoq | aVF tarmoq | Taxminiy o‘q sohasi |
|---|---|---|
| Musbat | Musbat | 0° dan +90° gacha |
| Musbat | Manfiy | 0° dan −90° gacha |
| Manfiy | Musbat | +90° dan +180° gacha |
| Manfiy | Manfiy | −90° dan −180° gacha |
Muhim: I musbat va aVF manfiy bo‘lsa, darhol patologik chapga og‘ish tashxisini qo‘yish mumkin emas.
Chunki −30° dan 0° gacha bo‘lgan soha ham kattalarda normal hisoblanadi.
Bunday holatda II tarmoq tekshiriladi.
Agar II tarmoqdagi QRS musbat bo‘lsa, o‘q odatda −30° dan 0° gacha bo‘lgan normal sohada joylashgan.
Agar II tarmoqdagi QRS manfiy bo‘lsa, chapga og‘ish ehtimoli yuqori.
6-rasm. Normal o’qli 12 tarmoqli EKG: I va aVF tarmoqlarda QRS musbat, o’q taxminan +30°. Ingliz yozuvi — “12-lead ECG” (12 tarmoqli EKG).
6-rasmda I va aVF tarmoqlarda QRS musbat.
Bu elektr o‘qning 0° dan +90° gacha bo‘lgan sohada joylashganini ko‘rsatadi.
Rasmda o‘q taxminan +30° ga teng bo‘lib, normal hisoblanadi.
3.2. Izoelektrik tarmoq usuli
Elektr o‘qni aniqlashning yana bir usuli — QRS kompleksining musbat va manfiy qismlari deyarli teng bo‘lgan tarmoqni topishdir.
Bunday tarmoq izoelektrik yoki ekvifazik tarmoq deb ataladi.
O‘rtacha QRS elektr o‘qi shu tarmoq o‘qiga taxminan perpendikulyar joylashadi.
Masalan, III tarmoq +120° yo‘nalishda joylashgan.
Agar III tarmoqda QRS izoelektrik bo‘lsa, elektr o‘q taxminan +30° yoki −150° bo‘lishi mumkin.
Qaysi yo‘nalish to‘g‘ri ekanini boshqa tarmoqlardagi QRS qutblanishi yordamida aniqlaymiz.
Agar I va aVF tarmoqlar musbat bo‘lsa, +30° ehtimoli yuqori.
3.3. Vektor diagramma orqali hisoblash
Elektr o‘qni aniqroq hisoblash uchun I va aVF tarmoqlardagi QRSning algebraik amplitudasi olinadi.
Bunda QRSning barcha musbat va manfiy og‘ishlari hisobga olinadi.
Masalan:
- I tarmoqdagi sof QRS amplitudasi: +7 mm.
- aVF tarmoqdagi sof QRS amplitudasi: +4 mm.
Bu ikki qiymat koordinatalar tizimiga joylashtiriladi.
7-rasm. Vektor diagramma: I tarmoqda QRS balandligi +7 mm, aVF tarmoqda +4 mm (7 mm, 4 mm). Ikki o’qdan hosil bo’lgan to’g’ri to’rtburchakning diagonali — QRS o’qi (QRS axis). “Lead I” — I tarmoq, “Lead aVF” — aVF tarmoq.
Diagrammada gorizontal o‘q I tarmoqni, vertikal o‘q esa aVF tarmoqni ifodalaydi.
Ushbu ikki qiymatning vektor yig‘indisi elektr o‘qning yo‘nalishini ko‘rsatadi.
Burchak quyidagicha hisoblanadi: tan α = 4/7 ≈ 0,571, α = arctan(0,571) ≈ 29,7° Demak, elektr o‘q taxminan +30°.
8-rasm. Hisoblash natijasi: o’q 0° chizig’idan pastga qarab +30° burchak hosil qiladi — bu normal o’q.
8-rasmda hisoblangan elektr o‘q I tarmoqning 0° chizig‘idan pastga qarab +30° burchak hosil qilgan.
Bu kattalarda normal elektr o‘qqa mos keladi.
4. Elektr o‘q og‘ishlarining sabablari
4.1. Elektr o‘qning chapga og‘ishi
Chapga og‘ish kattalarda elektr o‘qning −30° dan pastga, −90° gacha siljishidir.
Bunday holat quyidagilarda kuzatilishi mumkin:
- Chap old fassikulyar blokada.
- Chap qorincha gipertrofiyasi.
- Ayrim pastki devor miokard infarktlari.
- Ayrim tug‘ma yurak nuqsonlari.
- Qorincha ichki o‘tkazuvchanligining boshqa buzilishlari.
Chapga og‘ishning o‘zi chap old fassikulyar blokada tashxisini tasdiqlamaydi.
Buning uchun QRS shakli, davomiyligi va boshqa EKG mezonlari ham baholanadi.
9-rasm. Chapga og’ish: QRS I tarmoqda musbat, II tarmoqda manfiy, o’q taxminan −56° (Left axis deviation — “chap o’q og’ishi”).
9-rasmda I tarmoqda QRS musbat, II tarmoqda esa manfiy.
Elektr o‘q taxminan −56°.
Bu chapga og‘ishga mos keladi.
4.2. Elektr o‘qning o‘ngga og‘ishi
Elektr o‘q +90° dan yuqoriga siljisa, kattalarda o‘ngga og‘ish deb baholanadi.
Sabablari:
- O‘ng qorincha gipertrofiyasi.
- O‘pka gipertenziyasi.
- Ayrim surunkali o‘pka kasalliklari.
- Chap orqa fassikulyar blokada.
- Ayrim tug‘ma yurak nuqsonlari.
- Ba’zi miokard infarktlari.
Yosh, tana tuzilishi va boshqa omillar tufayli o‘ngroqda joylashgan elektr o‘q ayrim odamlarda normal variant bo‘lishi mumkin.
10-rasm. O’ngga og’ish: QRS I tarmoqda manfiy, II tarmoqda musbat, o’q taxminan +98° (Right axis deviation — “o’ng o’q og’ishi”).
10-rasmda I tarmoqda QRS manfiy, aVF tarmoqda esa musbat.
Elektr o‘q taxminan +98° bo‘lib, kattalarda o‘ngga og‘ish sohasiga kiradi.
4.3. Ekstremal elektr o‘q
Ekstremal elektr o‘q −90° dan −180° gacha bo‘lgan sohada joylashadi.
Bu holat ayrim qorincha ritmlarida, og‘ir o‘tkazuvchanlik buzilishlarida va boshqa patologik vaziyatlarda kuzatilishi mumkin.
Shuningdek, elektrodlar noto‘g‘ri ulanganida elektr o‘qning noodatiy ko‘rinishi yuzaga kelishi mumkin.
Shuning uchun kutilmagan elektr o‘q aniqlansa, avval elektrodlarning to‘g‘ri joylashtirilganini tekshirish kerak.
5. R tishchalar nisbati bo‘yicha elektr o‘qni baholash
Elektr o‘qni I, II va III tarmoqlardagi R va S tishchalar nisbatiga qarab ham taxmin qilish mumkin.
Biroq faqat R tishchaning balandligini solishtirish yetarli emas.
QRSning umumiy musbat va manfiy amplitudasi hisobga olinishi kerak.
Masalan, II tarmoqda R baland bo‘lsa, elektr o‘q +60° ga yaqin joylashgan bo‘lishi mumkin.
I tarmoqda QRS asosan musbat, III tarmoqda esa manfiy bo‘lsa, elektr o‘q chaproqqa yo‘nalgan bo‘lishi mumkin.
Bu usul yordamchi usul hisoblanadi. Elektr o‘qni ishonchliroq aniqlash uchun I, aVF va II tarmoqlarni baholash yoki izoelektrik tarmoq usulidan foydalanish maqsadga muvofiq.
11-rasm. O’q holatlari (o’zbek kirill matnli kitob sxemalari): 2 — yarim gorizontal o’q (Rᴵᴵ = Rᴵ > Rᴵᴵᴵ), 3 — gorizontal o’q (Rᴵ > Rᴵᴵ > Rᴵᴵᴵ), 4 — chapga og’ish (“Левограмма” — levogramma): I da baland R, III da chuqur S; 5 — keskin chapga og’ish. Kitob izohi: bu holat chap oldingi shox blokadasi belgisi bo’lishi mumkin.
Rasmda I, II va III tarmoqlardagi QRS komplekslarining turli elektr o‘q holatlarida qanday o‘zgarishi tasvirlangan.
Elektr o‘q chaproqqa yo‘nalganda I tarmoqdagi musbat QRS yaqqolroq, III tarmoqdagi manfiy QRS esa chuqurroq bo‘lishi mumkin.
Ammo gorizontal elektr o‘qni patologik chapga og‘ish bilan tenglashtirish mumkin emas. Masalan, 0° atrofidagi elektr o‘q kattalarda normal hisoblanadi.
12-rasm. Davomi: 6 — yarim vertikal o’q (Rᴵᴵ > Rᴵᴵᴵ > Rᴵ), 7 — vertikal o’q (Rᴵᴵᴵ ≥ Rᴵᴵ > Rᴵ), 8 — o’ngga og’ish, 9 — keskin o’ngga og’ish (“Правограмма” — pravogramma): III da baland R, I da chuqur S. Kitob izohi: bu holat chap orqa shox blokadasiga mos keladi.
Rasmda elektr o‘q o‘ngroqqa yo‘nalganda III tarmoqdagi QRS musbatlashishi, I tarmoqdagi esa kichrayishi yoki manfiylashishi mumkinligi ko‘rsatilgan.
Biroq R tishchalar nisbatiga asoslangan tarixiy tasniflar faqat taxminiy baholashga yordam beradi. Yakuniy xulosada QRSning sof elektr yo‘nalishi hisobga olinadi.
6. Elektr o‘qni baholashning amaliy algoritmi
- I tarmoqdagi QRS musbat yoki manfiy ekanini aniqlang.
- aVF tarmoqdagi QRS yo‘nalishini aniqlang.
- Agar I musbat, aVF manfiy bo‘lsa, II tarmoqni tekshiring.
- Zarur bo‘lsa, izoelektrik tarmoqni toping.
- Elektr o‘q burchagini taxminan yoki hisoblash orqali aniqlang.
- Natijani yosh, klinik holat va boshqa EKG belgilar bilan solishtiring.
Qisqa xulosa
Yurak elektr o‘qi qorinchalar depolyarizatsiyasining frontal tekislikdagi o‘rtacha yo‘nalishidir.
Kattalarda normal elektr o‘q odatda −30° dan +90° gacha.
I va aVF tarmoqlar elektr o‘qning qaysi chorakda joylashganini tez aniqlashga yordam beradi.
I musbat va aVF manfiy bo‘lganda II tarmoq normal chegara bilan chapga og‘ishni farqlash uchun kerak.
Elektr o‘qning chapga yoki o‘ngga og‘ishi muayyan kasallikni mustaqil ravishda tasdiqlamaydi.
Nazorat testi
Har bir savolga bitta to‘g‘ri javob bor. Variantni tanlang — to‘g‘ri javob va izoh darrov ko‘rinadi.